Waarom de EU machteloos lijkt toe te kijken naar het coronavirus

De Europese Unie lijkt machteloos wanneer het meest van haar wordt verwacht. Terwijl Frankrijk en Spanje kiezen voor een lock-down, kiest Nederland voor gecontroleerde verspreiding van het coronavirus. Waarom is Europa een lappendeken als het gaat om beleid? En waarom lijkt coördinatie en samenwerking zo moeizaam?

De afgelopen weken – misschien wel maanden – is het niet uit het nieuws weg te denken: het coronavirus. Europa verkeert in een crisis, die is ontstaan na de uitbraak van het coronavirus in Wuhan (China). Intussen zijn er verschillende brandhaarden van het virus bijgekomen, waaronder Zuid-Korea, Italië en Iran. Het is niet te verwachten dat dit ineens overwaait.

Op 11 maart verklaarde de wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat we zelfs kunnen spreken van een pandemie – een wereldwijde epidemie. Intussen is Europa, met Italië als grootste brandhaard, het centrum van die pandemie geworden. Kortom, een ongekende gezondheidscrisis. Maar waarom kan de Europese Unie niet krachtig optreden in deze crisis?

Wat is het coronavirus?
Het coronavirus, ook wel SARS–CoV-2 genoemd, is het virus dat in december 2019 uitbrak in de Chinese regio Wuhan. De ziekte die het virus veroorzaakt wordt COVID-19 genoemd. Deze ziekte is van mens op mens overdraagbaar. Op dit moment wordt ervan uitgegaan dat één ziek persoon gemiddeld 2 andere personen kan besmetten. 

Zoals minister-president Mark Rutte schetste zijn er drie scenario’s om met het coronavirus om te gaan. Het eerste scenario is: het virus maximaal controleren. Het tweede scenario is dat we het virus onbeheerst zijn gang laten gaan. Het derde scenario is dat we proberen het virus tegen te houden, door het land helemaal op slot te doen. 

We zitten allemaal met vragen. (…) Hoe lang gaat dit eigenlijk allemaal duren? En waarom neemt het ene land andere maatregelen dan het andere land?

Mark Rutte

Terwijl na Italië nu ook Frankrijk en Spanje hebben besloten een zogenoemde lock-down (het derde scenario) in te stellen, gaat Nederland voor een gecontroleerde verspreiding van het coronavirus (het eerste scenario). Hoe kan het dat verschillende landen verschillende maatregelen nemen in deze crisis?

Europese bevoegdheden

De Europese Unie is strikt gebonden aan de bevoegdheden die in de verdragen aan haar zijn toebedeeld. Om dit principe uit te leggen is het belangrijk om te weten dat er drie categorieën bevoegdheden zijn. De eerste is een exclusieve bevoegdheid van de Europese Unie. Dit zijn bevoegdheden die volledig door de EU mogen worden uitgevoerd: de EU heeft exclusiviteit. De tweede categorie is een gedeelde bevoegdheid. Dit zijn bevoegdheden die zowel door de Europese Unie als door de lidstaten mogen worden uitgevoerd. De derde – en laatste – is een ondersteunende bevoegdheid. Hierbij ondersteunde de EU de lidstaten bij een beperkt aantal gebieden. 

Artikel 6 – Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie
De Unie is bevoegd om het optreden van de lidstaten te ondersteunen, te coördineren of aan te vullen. Dit geldt voor de volgende gebieden wat hun Europese dimensie betreft:
a) bescherming en verbetering van de menselijke gezondheid;
b) industrie;
c) cultuur;
d) toerisme;
e) onderwijs, beroepsopleiding, jongeren en sport;
f) civiele bescherming;
g) administratieve samenwerking.

Ondersteunen

Die laatste categorie is hier van belang. In artikel 6 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) staat opgesomd in welke gebieden de EU een ondersteunende bevoegdheid heeft. Een van deze gebieden is de ‘bescherming en verbetering van de menselijke gezondheid’ (zie punt a in artikel 6). De Europese Unie mag lidstaten dus ondersteunen, coördineren of aanvullen als het gaat om menselijke gezondheid. Dit betekent ook dat de EU niet bevoegd is om eenzijdig maatregelen te nemen tegen het coronavirus. Elke lidstaat is dus bevoegd om eigen maatregelen te nemen.

Zolang de lidstaten niet willen, komt er dus geen brede Europese aanpak van het coronavirus. Daardoor zal het beleid – zoals nu ook het geval is – per land enorm verschillen. De Europese Unie doet nu wat het kan conform artikel 6 VWEU, namelijk adviseren en ondersteunen. En dat gaat niet snel veranderen: gezondheidszorg is bij uitstek een terrein dat lidstaten in eigen hand willen houden.

Conclusie

Het komt er op neer dat de Europese Unie geen wettelijke basis heeft om een crisis als het coronavirus te bestrijden. De EU heeft vooralsnog alleen een ondersteunende, coördinerende en adviserende rol. Dit leidt er toe dat Europa een lappendeken aan beleid heeft, waarbij elk land zijn eigen maatregelen neemt en ook mag nemen. Als het aan de lidstaten ligt zal dit niet snel veranderen. Intussen stemmen zij de maatregelen wel op elkaar af, waarbij Nederland de paria van de groep lijkt geworden.


Bronnen

(1) Wereldgezondheidsorganisatie, 11 maart 2020
(2) Toespraak minister-president Rutte, 16 maart 2020
(3) Trouw, 27 februari 2020
(4) VRT NWS, 17 maart 2020

Misschien ook interessant

  • Marokko’s droom om bij de Europese familie te horen
    Op 20 juli 1987 vraagt Marokko het EU-lidmaatschap aan. Het land droomt er vanaf dat moment van om bij de Europese familie te horen. Helaas voor Marokko is het verzoek binnen 24 uur geweigerd. Maar waarom wilde het land überhaupt lid worden en waarom is het lidmaatschap geweigerd?